Werkgroep EPR

 

Inhoud

Even voorstellen

Doel van de werkgroep EPR

Waar hebben we mee te maken?

Waar hebben we het over als we spreken over de EPR?

Op welke wijze kan de EPR bestreden worden?

Welke acties kunnen we op welk moment uitvoeren?

Even voorstellen

De zomer van 2019 was een zomer van extremen. Niet alleen qua droogte en temperaturen, maar zeker ook qua overlast van de Eikenprocessierups (EPR). Dit beestje is in 2019 een veel geziene (maar onwelkome) gast geweest in de Messemaker. Het bestrijden van de overlast is een taak die men niet individueel aan kan. Ook de gemeente is niet opgewassen gebleken tegen deze kleine kruiper. Daarom hebben de buren van de Messemaker zich verenigd om gezamenlijk te overlast te lijf te gaan. Om het een en ander te coördineren is er besloten een werkgroep EPR op te richten.

Momenteel bestaat deze werkgroep uit de volgende leden:

Doel van de werkgroep EPR

De werkgroep EPR heeft zich bij de oprichting de volgende doelen gesteld

  • Ons doel is om de overlast van de EPR te beperken voor mens en dier, door op een gerichte wijze met milieuvriendelijke maatregelen de EPR te bestrijden
  • Hierbij kijken we naar een mix van maatregelen die op individuele basis en/of gezamenlijk genomen kunnen worden
  • Daar waar mogelijk coördineren we de maatregelen en zoeken de verbinding met andere partijen zoals de gemeente of andere collectieven

Waar hebben we mee te maken?

In de afgelopen jaren heeft vrijwel iedereen gehoord over de eikenprocessierups en velen hebben er ook persoonlijke ervaringen mee. Gezien het feit dat er op het internet al veel informatie over te vinden is, zullen we op deze pagina daar waar mogelijk gebruik maken van reeds bestaande bronnen.

Waar hebben we het over als we spreken over de EPR?

(Informatie afkomstig van de website van IVN afdeling Borger-Odoorn)

De Eikenprocessierups is de larve van een gelijknamige nachtvlinder die in september haar eitjes legt in de toppen van vooral eikenbomen. Ze overwinteren daar en vanaf april komen de rupsen uit de eitjes. Eerst zitten ze nog hoog in de boom. Na een aantal vervellingen vormen groepen rupsen grote nesten op boomstammen. Deze nesten bestaan uit een dicht spinsel van draden, brandharen, vervellingshuidjes en uitwerpselen.

Afbeeldingsresultaat voor eikenprocessierups Gerelateerde afbeelding

Vanuit hun nesten gaan de rupsen ’s nachts in processie op zoek naar jonge eikenblaadjes. De nesten vind je vooral aan de zonnige zuidkant van stammen in eikenlanen. De rupsen hebben voor mens en dier gevaarlijke brandharen.

Verspreiding en voorkomen

De processierups, afkomstig uit het zuiden van Europa, werd in 1991 aangetroffen in Brabant. Nu, 25 jaar later, is hij doorgedrongen tot het noorden van ons land. Ook in Drenthe treffen we de exoot aan op vooral Zomereiken langs wegen, op erven, campings en landgoederen.

In bossen komt de soort ook voor maar hier houden natuurlijke vijanden de populatie redelijk in toom.

Levenscyclus

Als de rupsen in april uit de eitjes komen zijn ze oranjeachtig gekleurd. Na een aantal vervellingen zijn ze in juli volgroeid, de kleur van de rupsen verandert in grijsgrauw met lichtgekleurde zijden. Na de derde vervelling, tussen half mei en eind juni, krijgen ze donkere brandharen op de rug. Ze zijn dan ongeveer 3,5 cm lang en verpoppen in juli tot een onopvallende grijze nachtvlinder. Begin september leggen de vrouwtjes vlinders hun eitjes weer in de toppen van de eikenbomen en is de cyclus rond.

In onderstaande afbeelding is deze levenscyclus uitgezet tegen de hoeveelheid overlast die men dan kan verwachten.

!!Let op!! Door de zachte winters die we momenteel hebben kan deze hele cyclus zomaar een maand naar voren schuiven !!

Gevaarlijke brandharen

De brandharen van de rups vormen voor de mens, maar ook voor honden en paarden, een gevaar voor de gezondheid. De microscopisch kleine pijlvormige en van weerhaakjes voorziene brandharen worden bij bedreiging afgeschoten. De haren kunnen dan gemakkelijk de huid, ogen en luchtwegen binnendringen. Elke rups heeft tot wel 700.000 van die haren. De stoffen in die haren veroorzaken een op allergie lijkende huiduitslag, zwellingen, rode ogen, jeuk en geïrriteerde luchtwegen. In de meeste gevallen verdwijnen de verschijnselen na ongeveer twee weken vanzelf. Niet alle personen zijn even gevoelig voor de brandharen maar in zeldzame gevallen kunnen andere verschijnselen ontstaan, namelijk braken, duizeligheid en koorts.

De rupsen hoeven niet te worden aangeraakt om last te krijgen van de brandharen. De haartjes verspreiden zich met de wind en kunnen zo in contact komen met wandelaars of fietsers. De haren blijven na vertrek van de rupsen aanwezig in de nesten en kunnen jaren later nog overlast veroorzaken.

Op welke wijze kan de EPR bestreden worden?

Voor het gemak benoemen we 4 categorieën met methodes om de EPR te bestrijden:

  1. Insecticiden
    • Insecticiden maken geen onderscheid en doden meer dieren dan enkel de EPR, deze methode heeft dan ook geen voorkeur en zal hier verder niet besproken worden
  2. Aaltjes
    • Aaltjes zijn redelijk gericht (rupsen algeheel) maar lastig voor particulieren om toe te passen. Deze methode zal in samenwerking met de gemeente uitgevoerd moeten worden
    • Aaltjes vallen wellicht onder natuurlijke vijanden, maar zijn zo’n aparte klasse, dat we deze ook apart benoemen
  3. Natuurlijke vijanden
  4. Mechanisch

Elke methode heeft een fase in de cyclus waarin deze het meest effectief is. We zullen de categorieën hier bespreken, maar de daadwerkelijke acties staan pas verderop in het actieplan.

Aaltjes

Aaltjes zijn zogenoemde “parasitaire nematoden”; microscopisch kleine wormpjes, die de rups aanvallen in het larve stadium.

  • De aaltjes worden gemengd met een speciale gel ’s-nachts in de boom gespoten (ze kunnen niet tegen zonlicht)
  • Wanneer ze daar een larve aantreffen dringen ze deze binnen via de lichaamsopeningen en laten dan een bacterie vrij
  • De bacterie vermeerdert zich waardoor uiteindelijk de larve sterft
  • De aaltjes zullen zich voeden met de bacteriën en de dode larve, waarna ze zich voortplanten
  • De jonge aaltjes verlaten de larve en gaan op zoek naar een nieuwe prooi

Deze methode heeft enkele voor- en na- delen:

Voordeel Nadeel
Bestrijd de EPR al voordat hij brandharen heeft kunnen ontwikkelen Toepassing is complex: 

  • Vermengen met gel
  • Onder hoge druk in de boom spuiten om de top te bereiken
  • Kan niet tegen zonlicht
  • Temperatuur mag niet beneden de 7 graden komen
Ongevaarlijk voor zoogdieren Valt ook andere insectenlarven aan

De bestrijding met aaltjes is besproken met de gemeente Cuijk. Vanaf dit jaar (2020) zullen de eiken die aan de doorgaande weg staan meegenomen worden in de route van de bestrijding:

Hoewel we specifiek verzocht hebben om de bomen in het park ook mee te nemen, is hier geen gehoor aan gegeven. De motivatie hierachter is dat de gemeente enkel bomen aan doorgaande wegen behandelt en niet de bomen in groengebieden. Tevens is gekeken naar de mogelijkheden om zelf met behulp van een zware rugspuit, bomen in tuinen te behandelen. Dit gaf echter zoveel praktische bezwaren dat we ons voor dit jaar niet verder met deze methode gaan bezighouden.

Natuurlijke vijanden

Zoals we al eerder schreven is de overlast in bossen over het algemeen minder dan in tuinen en openbare gebieden. De oorzaak hiervan is tweeledig:

  1. In tuinen en openbare gebieden heb je vaak een hele hoge concentratie van eikenbomen bij elkaar staan
  2. De natuurlijke vijanden komen in tuinen en openbare gebieden veel minder voor

De eerste oorzaak (concentratie van eikenbomen) zal later nog besproken worden. Voor nu zullen we ons focussen op het laten toenemen van de natuurlijke vijanden. Voor elke fase uit de levenscyclus van de rups zijn er natuurlijke vijanden te vinden. In het overzicht benoemen we de vijanden per fase. Omdat niet elke natuurlijke vijand even makkelijk te introduceren is, zullen we de vijanden waarop we later terug gaan komen vetgedrukt weergeven:

Eitjes fase

  • Insecten:
    • Sprinkhanen
    • Kevers
    • Sluipwespen
    • Oorwormen
    • Mieren
    • Weekschildkever
  • Vogels:
    • Winterkoning
    • Roodborst
    • Pimpelmees

Rupsen fase

  • Insecten:
    • Gaasvlieglarven
    • Lieveheersbeestjes
    • Bloemenwants
    • Kevers (verschillende soorten)
    • Roof-, dans- en strontvliegen (verschillende soorten)
    • Mieren
    • Sprinkhaan
    • Spinnen (verschillende soorten)
    • Zweefvlieg
    • Sluipwesp
  • Vogels:
    • Pimpelmees
    • Roodborst
    • Koolmees
    • Ringmus
    • Winterkoning
    • Boomklever
    • Boomkruiper
    • Spreeuw
    • Kauw
    • Koekoek
    • Wielewaal
    • Specht

Poppen fase

  • Insecten:
    • Sluipwesp
    • Oorwormen
    • Kevers
  • Vogels:
    • Koolmees
    • Specht

Vlinder fase

  • Insecten:
    • Wespen
    • Sprinkhanen
    • Spinnen
  • Vogels:
    • Koolmees
    • Roodborstje
    • Mus
    • Merel
    • Wielewaal
  • Vleermuizen:
    • Grootoorvleermuis
    • Laatvlieger

Bestrijding met natuurlijke vijanden heeft natuurlijk ook voor- en na- delen:

Voordeel Nadeel
Meest milieuvriendelijke manier van bestrijden Toepassing is niet te sturen (kunt niet aangeven wat er op het dieet van de natuurlijke vijand komt te staan)
De Messemaker als gebied leent zich hier uitstekend voor Moet cumulatief toegepast worden; alle kleine beetjes bij elkaar kunnen helpen

Mechanische bestrijding

Onder mechanische bestrijding vallen alle methodes waarin de EPR te lijf wordt gegaan door het fysiek weghalen van de bronnen van overlast. Let op! Hierbij is de overlast al aanwezig maar beperken we deze voor zover als dat mogelijk is. Methodes die hieronder vallen zijn:

  • Wegzuigen van de nesten / rupsen met een speciale stofzuiger
    • De nesten worden letterlijk opgezogen
    • Stofzuigers met een H-klasse filter zijn hiervoor geschikt
    • De zak met rupsen dient later nog verbrand te worden
  • Wegbranden van de rupsen door middel van een grote gasbrander
    • Met een temperatuur van boven de 600 graden verbranden zowel de nesten als de haren
    • Bomen kunnen hierbij schade oplopen
    • Bij windvlagen is er een risico dat er brandharen vrijkomen
  • Fixeren van de nesten
    • Via een vorm van fixatie worden de nesten en de rupsen erin bij elkaar gehouden
      • Inpakken in plastic
      • Inspuiten met lijm
    • Op een later moment zal het nest alsnog handmatig verwijderd moeten worden
    • Geen concrete plannen om deze methode uit te proberen
  • Plaatsen van vangzakken langs de stam
    • Idee is dat de naar beneden kruipende rupsen in een zak opgevangen worden
    • Deze val is ontworpen voor de dennenprocessierups
    • Werking voor de eikenprocessierups wordt betwist door het kenniscentrum EPR
    • Geen concrete plannen om deze methode uit te proberen
  • Vangen van de vlinders
    • Met feromoonvallen worden de vlinders gelokt en gevangen
    • Deze methode dient meer ter voorspelling van de overlast in volgende jaren dan dat het een effectieve bestrijding is

Welke acties kunnen we op welk moment uitvoeren?

Zoals in bovenstaande overzicht duidelijk naar voren komt, is er voldoende wat we kunnen doen om de EPR te bestrijden. Tussen alle methodes zit geen enkele wonder methode die ons van alle overlast gaat verlossen. Het bestrijden van de EPR is een kwestie van zoveel mogelijk beperken van de overlast door het opeenstapelen van meerdere bestrijdingsmethodes. Aangezien de hele Cyclus meerdere malen doorlopen zal worden, geven we in deze sectie per maand aan wat men kan doen.

Januari tot Februari:

  • Geen acties

Maart:

  • Stoppen met voeren van de vogels in de tuin:

    Hoewel het natuurlijk heel aantrekkelijk is om zoveel mogelijk vogeltjes naar de tuin te lokken met allerlei lekkers, zorg je er hiermee ook voor dat de vogels minder op zoek gaan naar larven en rupsen. Wil je maximaal effect halen uit de aanwezigheid van vogeltjes in de tuin, dan kan je het beste vanaf eind maart stoppen met bijvoeren. Mocht er nu een strenge periode van vorst en wellicht zelfs sneeuw zijn, dan zullen de eitjes van de EPR later uitkomen en kun je ook een maand later stoppen met bijvoeren
  • Schoonmaken van de nestkasten:
    Haal eventueel aanwezige uitwerpselen uit de nestkasten. (veel vogels overnachten in nestkastjes)

April:

  • Uitzetten van insecten ter bestrijding van de EPR:
    Zodra de temperatuur boven de 15 graden uitkomt kunnen we insecten uitzetten tegen de EPR. Sommige soorten zijn goed verkrijgbaar in de handel. 

    • Gaasvliegen
      • Afbeeldingsresultaat voor gaasvliegen uitzetten
      • Worden in zakjes geleverd, welke aan de boom opgehangen worden
      • De larven van de gaasvlieg gaan op zoek naar de larven van de EPR en eten deze op
      • Gaasvliegen zijn ook dol op bladluis
      • Indicatieve kosten van €30,- per 50m2
    • Sluipwespen
      • Worden in zakjes geleverd, welke aan de boom opgehangen worden
      • De sluipwespen gaan op zoek naar de eitjes van de EPR en leggen hierin hun eigen eitjes
      • Na het uitkomen van het sluipwesp eitje, wordt het EPR eitje opgegeten en zal de sluipwesp doorgaan naar andere eitjes
      • Werkt tegen vrijwel alle mottensoorten
      • Indicatieve kosten van €13.- per 15m2
    • Lieveheersbeestjes
      • Worden in zakjes geleverd, welke aan de boom opgehangen worden
      • De larven van het lieveheersbeestje gaan op zoek naar de larven van de EPR en eten deze op
      • Werkt ook tegen bladluis
      • Indicatieve kosten van €92.50 per 500 stuks

Mei tot Juli:

  • Fysieke inspectie van de bomen; zijn er rupsen en of nesten zichtbaar?
  • Wegzuigen van de rupsen en nesten
    • De werkgroep EPR onderzoekt de mogelijkheden om dit gezamenlijk aan te pakken
      • Samenwerking is mogelijk met de gemeente, echter zullen we dit zelf moeten bekostigen en qua planning staan we achteraan
      • Er kan een professionele stofzuiger gehuurd worden (kosten kunnen we dan delen) waarna met behulp van enkele buren een route door de wijk gemaakt wordt. Als de nesten echt te hoog hangen om met een ladder en verlengde steel te bereiken, dan is wegzuigen niet mogelijk. Uit ervaring is gebleken dat nesten tot 8 meter geen probleem zijn. De zakken met rupsen zullen in een brandton voor snoeiafval verbrand worden. In de toptijd van de overlast kan dit meerdere malen herhaald worden
      • We kunnen afspraken bundelen voor een professionele bestrijder. Dit zal per saldo iets goedkoper zijn, aangezien dan slechts eenmaal voorrijkosten en beschermende kledij betaald hoeft te worden.

Augustus tot September:

  • Vangen van de volwassen motten
    • Met behulp van feromoonvallen kunnen volwassen mannelijke motten gevangen worden
    • Deze motten kunnen zich dan niet meer voortplanten
    • Per boom is 1 val nodig
    • Meer dan voor bestrijding, geven deze vallen een indicatie van hoeveel overlast er in het volgende jaar te verwachten is
    • De ervaringen met de vallen over 2019 laten zeer wisselende resultaten zien in het vangen van de motten
    • Indicatieve kosten van €28.- per val

Oktober:

  • Zeer grondig schoonmaken van nestkastjes

November tot December:

  • Geen acties

Acties zonder specifieke datum:

Naast de acties waar een duidelijke tijd aan hangt, zijn er ook meerdere acties die flexibel uitgevoerd moeten worden

Vergroten biodiversiteit

Om maximaal profijt te halen uit de natuurlijke vijanden is het van belang om de biodiversiteit te vergroten. Hiervoor zijn er meerdere acties die we kunnen ondernemen:

Beplanting als voedsel voor sluipwespen en gaasvliegen

Indien deze insecten (nog) geen EPR larven hebben om zich mee te voeden, kunnen ze in het vroege voorjaar de nectar van de volgende planten gebruiken:

  • Krokus
  • Blauw druifje
  • Sneeuwklokje
  • Hyacint (diverse soorten)

Kijk voor het plaatsen van deze planten (veelal bollen) naar de voorschriften van de kweker

Beplanting ter algehele verbetering voor vlinders, bijen en overige insecten

Naast planten voor de uitgezette insecten is het per definitie een goed idee on meer insecten naar de tuin te trekken aangezien zij op hun beurt ook weer als voedsel voor vogels kunnen dienen. Bekende planten om de diversiteit te verhogen zijn:

  • Asters
  • Vlinderstruik
  • Zonnehoed
  • Koninginnekruid
  • Damastbloem
  • Lavendel
  • Marjolein
  • Vlambloem
  • Hemelsleutel
  • IJzerhard
  • Kruidenbermen in het algeheel (diverse mixen beschikbaar)

Ook hiervoor geld dat de voorschriften van de kweker gevolgd moeten worden, en dat er beperkt en in etappes gesnoeid/gemaaid wordt

Het vergroten van de biodiversiteit is besproken met de gemeente Cuijk, echter wordt het park reeds op een bepaalde wijze beheerd en is daarbinnen geen ruimte om aanpassingen te maken. Ook de bermen zijn genoemd als mogelijke locatie voor alternatieve beplanten, welke afvielen ivm het kapotrijden van de bermen door voertuigen de complexiteit rondom maaien. Daarnaast dienen de bermen expliciet als passeer en parkeerstroken. Dit weerhoudt ons echter natuurlijk niet om binnen de kaders van onze tuinen de beplanting aan te pakken. Tip! Denk bij beplanting ook eens aan de mogelijkheden om op de platte daken van schuurtjes, carports en bijgebouwen een Sedum dak aan te leggen. Sedum is tegenwoordig in veel verschillende soorten leverbaar, en groene daken hebben een bewezen positief effect op de diversiteit.

Insectenhotels

In het najaar is het belangrijk dat de insecten ook een veilig onderkomen kunnen vinden. Op veel plekken koop je tegenwoordig van die kleine insectenhotels die je net als een nestkastje kunt ophangen. Het effect van deze hotels is echter zeer beperkt en vaak creëer je hiermee enkel een buffet voor de specht. Daarom is bij de gemeente Cuijk een groter insectenhotel aangevraagd welke in het parkje geplaatst zal worden. Na het plaatsen kunnen we deze als buurtbewoners zelf gaan vullen met materialen.

Daarnaast kun je ook heel mooie insectenhotels maken van bv oude pallets:

Afbeeldingsresultaat voor insectenhotel pallets

Een voorbeeld van een zelfbouw constructie kun je hier vinden.

Natuurlijk is er ook een veel eenvoudigere tip waarmee je het de insecten veel makkelijker maakt; hou je tuin rommelig. Losse bladeren in de tuin zien er misschien niet mooi uit, maar bieden wel de perfecte plaats voor insecten om te overwinteren.

Aanpassing van het bomenbestand op de Messemaker

Een andere logische manier van het aanpakken van de overlast kan zijn door Eiken die nu in de tuinen staan te vervangen door andere inheemse bomen. Dit plan is besproken met de gemeente Cuijk, maar afgeketst op het simpele statement dat het beeldbepalende bomen zijn die niet gekapt mogen worden als ze niet ziek zijn.

Nestkastjes voor vogels

Bij voorkeur in het najaar worden nestkastjes schoongemaakt en waar nodig bijgeplaatst. Mocht je dit moment gemist hebben, dan kan je natuurlijk ook op andere momenten nog nestkastjes ophangen, met het risico dat ze wellicht een jaartje onbewoond blijven.

Vrijwel altijd als vogels genoemd worden voor de bestrijding van de EPR, heeft men het over de koolmeesjes. Echter zoals je al eerder hebt kunnen lezen, zijn er veel meer vogels die een rupsje of een mot lusten. Binnen de Messemaker hebben we ook nog eens het geluk dat we een grote diversiteit aan vogels hebben. Beperk je daarom bij het plaatsen van nestkastjes ook niet tot enkel de koolmees, maar nodig ook zeker andere gasten uit. Nestkastjes kun je kant en klaar kopen, of zelf maken.

Alle genoemde koop opties zijn terug te vinden op de website van Vivara. Natuurlijk zijn er nog veel meer sites die nestkastjes verkopen, dus kijk vooral ook even rond op internet. Ook voor zelfbouw zijn er heel veel opties te vinden op het internet. Belangrijk bij het zelf maken van een nestkast is vooral de grote van de invliegopening. Een handige tabel hiervoor is:

Nestkast maken met de afmetingen voor Nederlandse vogelsoorten, vlieggat en maten van de kast.

Kijk vooral ook op Pinterest voor inspiratie.

Vleermuiskasten

Vleermuizen eten de volwassen motten van de EPR op. De kleine kastjes die vaak aangeboden worden dienen enkel voor overnachting en niet als nest gelegenheid. Op dit moment onderzoekt de werkgroep welke mogelijkheden er zijn om een grote kast in het park te plaatsen. Met de gemeente Cuijk is deze optie besproken. Wanneer we als buurt zelf een kast bouwen, is de gemeente bereid deze samen met ons te plaatsen. Verdere informatie volgt nog.